Skip to content
English French German Italian Polish Portuguese Russian Spanish Irish
Próba określenia cech poetyki kina postmodernistycznego - referat Zofii Jakubowskiej Utwórz PDF Drukuj Wyślij znajomemu
Redaktor: Krzysztof Lazaj   
23.02.2008.

Próba określenia cech poetyki kina postmodernistycznego.15.02.2008
Nazwa wieloznacznego terminu "postmodernizm", które często staje sie kluczem do wyjaśnienia bardzo różnorodnych zjawisk kultury współczesnej wiąże się z dziewiętnastowiecznym modernizmem. W przeciwieństwie do ówczesnej wiary w to, że sztuka ma sens w nowatorskich poszukiwaniach i rozwiązaniach, dziś twórcy akceptują to, że już wszystko zostało powiedziane, a wszelkie formy uległy zdegradowaniu. Tradycyjne modele sztuki, w tym też tradycyjne gatunki filmowe uległy wyczerpaniu pod wpływem przemian , które zaszły w II poł . dwudziestego wieku: dynamicznego rozwoju techniki , nauki i środków masowej informacji, liberalizacji obyczajów, konsumpcyjnego modelu życia, kultury masowej i nowych technik audiowizualnych i cybernetycznych[1]. Badacze kultury, w poł. XX wieku ogłaszają śmierć sztuki, podkreślając, że wydarzenia historyczne, zbrodnie totalitaryzmów, za które artyści bywali odpowiedzialni obnażają bezzasadność wiary w to, że sztuka niesie ze sobą wartości ocalające człowieczeństwo i prawdę. Nie istnieje sposób wypowiadania się, także artystycznego, który byłby wolny od zewnętrznych warunków, nie istnieje dzieło sztuki, które wyrokowałoby o rzeczywistości w sposób ponadczasowy, dlatego badacze i artyści ogłaszają śmierć sztuki, śmierć języka, czyli są przeświadczeni , że język nie oddaje prawdy o świecie, może jedynie służyć do kreowania sztucznych, fikcyjnych światów; koniec wielkich opowieści i nastanie epoki kultury wyczerpania czyli bezprogramowość, bezstylowość, brak ideologiii bezpretensjonalność intelektualną[2].
W znaczeniu, w jakim dziś interesuje nas, termin „postmodernizm” użyty został, po raz pierwszy przez Federica Jamesona w 1964 roku. Jest to nurt, który odrzuca dotychczasowe kanony sztuk i głosi całkowitą wolność we wszelkich sferach życia, zaciera bariery między kulturą wysoką i niską, między sztuką a kiczem, w sposób najszerszy odwołuje się do przeszłości, zachowując jednak w odwołaniach ironiczny dystans. W sferze formy postmodernizm proponuje więc eklektyzm stylistyczny, przywoływanie historii i tradycji przez nawiązania do stylu retro, cytaty i kolaż elementów, akceptuje wszelką ornamentykę, wieloznaczność, przemieszanie stylów, dziedzin kultury, tego co masowe z tym co elitarne[3].
Może łatwiej będzie zdefiniować ten termin, porównując go do innych sposobów przedstawiania rzeczywistości, zatem do realizmu i modernizmu. Realizm opisywał zewnętrzną rzeczywistość, mając ambicje naukowego jej oglądu. Modernizm odwoływał się do rzeczywistości jednostkowej, podmiotowej, wewnętrznej, Postmodernizm cechuje się sztucznym światem przedstawionym. Realizm tradycję traktował neutralnie, modernizm odrzucał ją, natomiast postmodernizm gra z tradycją, nie może istnieć bez dialogu i odniesień kulturowych. Realizm miał charakter egalitarny, konstytuował kulturę popularną i korzystał z niej, modernizm w swym elitaryzmie, koncepcjach estetycznych odnosi się do kultury wysokiej. Postmodernizm łączy to co popularne z tym co elitarne. W realizmie w modelu komunikacyjnym najważniejszy był tekst, w modernizmie nadawca, natomiast w postmodernizmie odbiorca, który musi odkrywać kolejne warstwy dzieła, w zależności od swej świadomości kulturowej nadawać dziełu sens. Realizm oglądał świat poprzez racjonalizm, modernizm poprzez irracjonalizm. Obie te metody są równouprawnione w postmodernizmie. I wreszcie preferowane wartości w realizmie to tradycyjne wartości ,często mieszczańskie. Bunt przeciwko takim wartościom głosi modernizm, zaś postmodernizm raczej odchodzi od problematyki etycznej, podkreślając relatywizm i ironiczny stosunek do wszelkiego rodzaju uniwersalnie głoszonych prawd.[4]
Upraszczając, można powiedzieć, że w filmie realizm to przede wszystkim kino gatunków i kino stylu zerowego , który podaje informację w sposób normalny, przeciętny, bez wyszukanych trików i dzięki temu na plan pierwszy wysuwa się treść, a nie forma. Jest to sytuacja, w której styl staje się niewidoczny czyli osiąga „kupuje” jakiś model i zna reguły tworzenia scenariusza, budowania postaci i dialogów.(western, horror, thriller).[5] Modernizm w kinie to odejście od języka realistycznego, to kino artystyczne, operujące symbolem, łamiące reguły gatunków, sprzeciwiające się masowej publiczności. Obrazują to filmy np; Wajdy, Bunuela, Felliniego, Godarda, Kurosawy, Bergmana, Antonioniego, zatem kino lat '50, '60, częściowo '70.
Filmy postmodernistyczne pojawiają się w latach 80-tych dwudziestego wieku i można wyróżnić kilka cech stanowiących o ponowoczesnym myśleniu o rzeczywistości w filmach:
Cechy postmodernistycznej poetyki w kinie:
Gra
a. gra z widzem, z fabułą, ze scenariuszem ,z filmową narracją. Jak Roger Callois zauważył, że gra jest jedną z najbardziej naturalnych czynności charakterystycznych dla człowieka. Tekst staje się grą – tak też i film staje się grą. Angażuje widza, prowadzi do interakcji, nawiązuje z widzem swoiste współzawodnictwo na coraz wyższym i bardziej wymagającym poziomie. Widz może uprawiać wolne gry z fragmentami konwencji, cytatami cytatów, symbolami symboli, metaforami metafor. Stąd też najnowsze filmy stają się coraz to bardziej wymagające. Zastanowić by się można także, na ile to rozwój komputerów osobistych, Internetu, gier komputerowych, ma wpływ na zmiany i ewolucję kina oraz dokąd ta ewolucja zmierza. Przykładem filmu, który prowadzi z widzem grę na poziomie fabuły jest Truman Show. Obraz ten wprowadza niepokój spowodowany chęcią odkrycia zasady, kim jest bohater, co to za świat, kto nim rządzi i w jakim celu. Gdy dowiadujemy się, że całą rzeczywistością Trumana jest telewizja, wszechogarniające jego życie reality show, kibicujemy bohaterowi, jego ucieczce i walce o wolność. Skoro rzeczywistość zapada się w drobiazgowej powtarzalności siebie samej i ulatnia się z medium na medium, skoro popełniliśmy , zbrodnię doskonałą na rzeczywistości, która przestała być odróżnialna od własnego obrazu, symulacji– czemu by więc świat Trumana miał być bardziej sztuczny od naszego?Jak pisze Paweł Piejko: „Truman Show”doskonale wpisuje się w koncepcję filmu-tekstu jako gry oraz teorii hiperrealnej rzeczywistości, która otacza nas niczym „estetyczna” halucynacja.[6] Kolejny film powodujący u widza konsternację z powodu zaangażowania, do jakiego doprowadza, to „Gra” Davida Finchera.„Gra” Michael Douglas wciela się w zmęczonego życiem, mężczyznę w średnim wieku, któremu brat funduje niesamowity prezent urodzinowy. To przedziwna gra, której świat nie wiedzieć kiedy wchłania w swój wir zaskoczonego bohatera, a wraz z nim nie mniej zaskoczonego – widza. Nie wiadomo co jest prawdą, co fikcją, co złudzeniem. Bohater zabija swego brata, popełnia samobójstwo i do samego końca nie ma pojęcia, co się dzieje. Bo tak naprawdę wszystko, od początku do końca, było ukartowane. Widz niczym bohater „Gry”, daje się dobrowolnie wciągnąć w świat fikcji i ułudy, i siedząc w kinowym fotelu intensywnie przeżywa to, co obserwuje, wcale nie mniej gwałtownie od Nicholasa Van Ortona.[7] .Gra może tez polegać na dążeniu do dekonstrukcji, rozbicia całości , a następnie na montażu kawałków w odmienną od poprzedniej całość. Ma to na celu wskazanie fragmentaryzmu rzeczywistości, rozkładu świata i osobowości. Gra z fabułą i tokiem narracji polegać może na spowolnieniu akcji, niekonsekwencji w ukształtowaniu postaci, niejednoznaczności rzeczywistości. Przykładem może być "Dzikośc serca". Lynch przywołuje tu schemat romansu przygodowego, filmu drogi, melodramatu, kryminału, baśni, thrillera. Rozwija liczne wątki, miesza je, zaburza związki przyczynowo-skutkowe. Postępowanie bohaterów nie znajduje uzasadnienia ani w psychologii, ani w następstwie zdarzeń. Jest to jednocześnie opowieść o opowieści. Ujęcia, sceny i sekwencje nie dają się sprowadzić do porządku dyskursu. Obraz świata zostaje więc ukazany jako mozaika pojedynczych wrażeń ,uczuć, scen, postaci.[8]
Z pojęciem gry związana jest także typowa dla kina ponowoczesnego
Ÿ Intertekstualność, a więc otwarte wplatanie w ciąg jednego filmu cytatów i aluzji do innych tekstów.Widz nie tylko “gra” ze światem przedstawionym w filmie, odkrywa jego poziomy, daje zwodzić się zwrotom akcji, rzeczywistości sztucznej lub odkrywa mechanizmy iluzji, fragmentaryzmu, sztuczności świata przedstawionego ale tez staje się uczestnikiem filmowego rebusu, w którym sensy pojawiają się poprzez dialog obrazu filmowego z innymi dziedzinami sztuki, z innymi dziełami filmowymi, najszerzej- z innymi tekstami kultury. Kino postmodernistyczne stawia przed nami wymóg odbiorcy aktywnego, który zna różne dziedziny sztuki i kultury i odkrywa korespondencję, cytaty, odniesienia, aluzje. Film postmodernistyczny jest więc dwupoziomowym dziełem sztuki-po pierwsze pojawia się poziom tradycyjnego modelu gatunku, a po drugie poziom kulturowego dialogu, cytatów, pastiszu i parodii. Pod tym kontem Arkadiusz Lewicki Analizuje np.: Shreka. Na pozór, w pierwszej warstwie ,fabularnej filmu mamy do czynienia z przeznaczoną dla dzieci baśnią. Drugi poziom to cytaty stanowiące o tym, że Shrek jest także opowieścią o kulturze współczesnej. Postacie stanowią parodię bohaterów kreskówek, ale także sceny nawiązują stylistycznie do inych filmów, np.: scena, gdy Osioł uciekający przez las przed strażnikami to aluzja do analogicznej sceny ucieczki Luca Skywalkera w „Powrocie Jedi”. Gdy Fiona walczy z bandą Robin Hooda zastyga w powietrzu tak jak postacie z Matriksa[9],Gdy Kot w Butach ucieka z zamku wróżki zostawia przed zapadnią kapelusz i w ostatniej chwili go łapie - INDIANA JONES - POSZUKIWACZE ZAGINIONEJ ARKI ,-nawiązanie do "Mission Impossible" to Pinokio zjeżdżający po linie na ratunek .w wersji polskiej dodatkowo Kot mówi; nie lubię poniedziałku i „czy jest suchy chleb dla konia”. Przykłady można mnożyć. Fani tego filmu wymieniają się nimi na internetowych forach.
Należy więc postawić sobie pytanie jaka jest funkcja intertekstualności? Po pierwsze podkreśla iluzję świata przedstawionego, bo nawiązanie do innych filmów przypomina widzowi, że siedzi w kinie i ogląda coś sztucznego, nie rzeczywistość. Wskazuje wielogłosowość i decentrację sztuki oraz względność wszelkich odniesień. Intertekstualność zmusza też widza do odbioru aktywnego, krytycznego. Stwarza nastrój zabawy. Cytaty, aluzje doprowadzają bowiem do zjawiska nazywanego podwójnym kodowaniem-widz nieświadomy może oglądać film jako prostą fabułę, koncentruje się na zwrotach akcji i przeżyciach postaci. Natomiast widz świadomy czerpie przyjemność z rozpoznawania cytatów i odwołań do innych filmów, czy dzieł sztuki. Przykładem nawiązań w obrębie kultury wysokiej jest twórczość . P.Greenaway’a, który konsekwentnie przywołuje w swych filmach malarstwo np; w Dzieciątku z Mecon odwołuje się do baroku, w Brzuchu architekta do historii architektury rzymskiej, Wyliczankę otwiera scena przypominająca Panny dworskie Velazqueza. Te odwołania wymagają od widza erudycyjności, łącza opowieść z manierystyczną formą[10].W świecie, w którym autorytety, normy i zasady niewiele już znaczą, trzeba, by każdy odbiorca był samodzielny pod względem wiedzy estetycznej ale i etycznej. [11] Intertekstualność może mieć postać kolażu, cytatu z rzeczywistości, montażu, wizualizacji, stylizacji.
Inną funkcją intertekstualności, osiągniętą poprzez to, że inne teksty w filmie postmodernistycznym są przywołane często poprzez pastisz i parodię jest:
Ÿ Ironia, dystans do przedstawionej rzeczywistości (parodia, pastisz). Zabawa, gra ze znanymi formami, treściami, cytatami, i motywami jest prowadzona ze świadomością ,ze tej gry nie można prowadzić poważnie. Poprzez parodię i ironię ukazanie, że świat jest pełen zużytych znaków,że wszystko już było i żadna z form sztuki nie powiedziała prawdy o świecie. Przykładem takiego ironicznego stosunku do konwencji kina gatunku mogą być filmy Quentina Tarantino, np.Pulp Fiction , w którym reżyser gra z konwencja kina gangsterskiego i filmów o wojnie wietnamskiej. Tarantino wprowadza mylne tropy, nie realizuje oczekiwań widzów, opowiada wątki nie po to, by je połączyc, ale dla samej przyjemności opowiadania, gra poprzez strategię dezorientacji. Przykładem jest choćby para gangsterów granych przez Travoltę i Samuela L.Jacksona. Zamiast twardych, niepokonanych gangsterów mamy parę prowadząca ciągle intelektualne dysputy, jeden z nich przechodzi nawrócenie, a drugi ginie, czytając w toalecie. Ironia służy, by pokazać, że każda idea jest podejrzana, jeżeli nie dopuszcza do istnienia innej. Jak pisze Arkadiusz Lewicki:Tarantino boi się przemawiać z pozycji przekonanego o swej racji wizjonera, opatruje więc każdą scenę cudzysłowem, ironicznym nawiasem.[12] Parodią postaci baśniowych posługują się też twórcy Shreka, np: księżniczka jest ogrzycą, nie ma dobrych manier, zna wschodnie sztuki walki. Gepetto bez zastanowienia sprzedaje Pinokia, itp..
Parodia obejmować może wszystkie warstwy dzieła, np..film “Fargo: braci Coen to parodia gatunku czarnego kryminału.
Wśród cech postmodernizmu w filmie trzeba też wymienić:
Ÿ autotematyzm- twórcy ukazują swą metaświadomość, koncentrują się na eksperymentach z formą, ukazują, jak budowana jest filmowa iluzja i demaskują środki narracyjne i techniczne. Często obnażają mechanizmy budowania iluzji w dziele sztuki, a poprzez cytaty, aluzje i zabawy z konwencja dyskutują z tekstami kultury, sytuując własny obraz w kulturowym continuum.
Szeroko pojęty synkretyzm-kultura wysoka+niska+różne gatunki+odmienne konwencje. Pluralizm jest tu eksponowany jako cecha nadrzędna. Artyści mają świadomość, że sztuka wyczerpała swoje możliwości komunikowania rzeczywistości i opowiadania o niej, dlatego typowy dla postmodernizmu jest stylowy eklektyzm, który ma komunikować mozaikowy charakter świata i rodzi się też cos takiego jak estetyka wyboru-odbiorca wybiera to, co odpowiada jego indywidualnej wrażliwości, wiedzy, światopoglądowi. Tak pojęty synkretyzm może przybierać rożne kształty, np.:
· mieszanie racjonalizmu i irracjonalizmu-Przykładem może być serial w reżyserii Davida Lyncha "Twin Peaks" , w którym Lynch parodiuje czarny kryminał. Obok opowieści o poszukiwaniu zabójcy Lorry Palmer pojawiają się niedorzeczności rodem z brukowych opowieści: Agent Cooper ma wizje, kieruje się wskazówkami, które otrzymuje we śnie lub z kosmosu, słucha , co do powiedzenia ma drewniany pieniek. Zło ma postać Czarnego Boba, który wciela się w kolejne postacie, wychodząc ze swojej Czarnej Chaty istniejącej gdzieś w innym wymiarze. Do tego wszystkiego dochodzi komizm groteskowych postaci i aura tajemniczego zagrożenia oraz czasami satyryczny obraz małomiasteczkowego życia. Lynch daje wyraz lekceważeniu reguł i ironicznemu stosunkowi do realizmu, łączeniu mitu i racjonalizmu, rozumu i fantazji. W rezultacie często panuje chaos konkurujących stylów i odwołań kreujący własna rzeczywistość[13].
· wielość przedstawionych światów i przemieszanie świata realnego i ekranowego. Przykładem klasycznym jest "Purpurowa róża z Kairu", w którym to filmie Tom Baxter- bohater kinowego romansu zaczyna zwracać się z ekranu do Cecylii, dziewczyny, której jedyna pasją są filmy i chodzenie do kina. Tom nie tylko rozmawia z Cecylia , ale schodzi do niej z ekranu, zatem dwa światy zostają przemieszane. Zakłopotani są zarówno kinowi wodzowie jak i postacie opuszczonego przez bohatera filmu. Woody Allen w komediowej fabule opowiada o ważnym problemie rzeczywistości, momencie, gdy naśladownictwo staje się ważniejsze niż realność. Cecylia ucieka w świat fikcji, Fikcja wkracza w realność. Fikcja, kreacja zaczyna żyć własnym życiem. Ten film potwierdza tez tezę o "Śmierci autora"- dzieło staje się bytem niezależnym.[14]
Zwrot ku kulturze masowej poprzez obnażenie jej tendencji do uniformizacji, schematów wskazuje kryzys i wyczerpanie kultury. Łączenie elementów kultury niskiej i wysokiej, np. ostentacyjne ulubienie kiczu przez Almodovara czy Felliniego i jednocześnie poruszana przez tych reżyserów problematyka indywidualności, samotności. Problematykę kiczu chciałabym omówic tez ze względu na film, który dziś zobaczy; Moulin Rouge.Jest to wg. Mnie manifestacja postmodernizmu estetycznego, twórcy bawią się konwencjami, ale nie dystansują się do nich ironicznie. Kicz melodramatu spotyka się tu z kiczem musicalu. Kicz w przeciwieństwie do sztuki gra powtarzalnymi, odtwarzalnymi, statycznymi konwencjami. Jest przewidywalny i odtwórcy. Jak pisał Beylin; "kicz to sztuka spełnionych oczekiwań”[15], Zatem kicz utwierdza odbiorcę w konwencjach, do których przywykł i w nawykach, które sobie wytworzył. Beylin dodaje też ,że kicz to karykatura dzieł wartościowych. Inny badacz kultury , Moles, stwierdza, że kicz to raj dla mało wymagających oraz obraz zagubienia, braku czegoś, za czym się tęskni i smutnej akceptacji namiastki i prowizorki[16].
W postmodernizmie kicz to świadomy wyznacznik ironicznego dystansu do świata przedstawionego. Nasycenie dzieła kiczem powoduje, że postacie, zdarzenia, świat opowiadany są bytami umownymi, przerysowanymi, groteskowymi. Tak dzieje się w Pulp Fiction Tarantino . Popkulturowa papka scenografii, cytaty z popularnych filmów podkreślają, oczywiście dla świadomego widza, fikcyjność świata przedstawionego i dystans do realizmu., umowność[17]. Wręcz odwrotnie dzieje się w filmach Almodovara, w których nagromadzenie latynoskiego kiczu, ukazanie trywialności mediów, reklamy, muzyki, telenowel mimo przerysowania czyni z jego postaci ciekawe i prawdziwe indywidualności. Stanowi o swoistej pełni, w której miłość łączy się ze śmiercią, to co wzniosłe z niskim, powaga z kpiną.[18]
Film, który za chwilę zobaczymy raczej nie porusza etycznej tkanki postmodernizmu, skupia się na graniu estetycznymi znaczeniami. Jednak tę próbę zebrania najważniejszych cech poetyki postmodernistycznej w kinie chciałabym zakończy słowami odnoszącymi się do etyki ponowoczesnej, slowami nie postmodernisty, ale twórcy, który w wielu swych twierdzeniach jest wizjonerem, Witolda Gombrowicza: “Być konkretnym człowiekiem. Być indywiduum. Nie dążyć do przemiany świata jako całości-żyć w świecie, przerabiając go o tyle, o ile leży to w zasięgu mojej natury. Urzeczywistnić się zgodnie z moimi potrzebami-potrzebami indywidualnymi. Nie chcę powiedzieć ,że tamta myśl zbiorowa, abstrakcyjna-że ludzkość jako taka nie jest ważna, ale musi być przywrócona równowaga”.[19]
Słowa te mogą być podsumowaniem dążeń współczesnej kultury, w tym postmodernizmu, sformułowaniem wymagań estetycznych i etycznych dla twórców i odbiorców epoki ponowoczesnej. Zaznaczają bowiem, że sztuka to nie tyle odpowiedzi, co stawianie indywidualnych pytań. Człowiek ponowoczesny, trochę jak w etyce egzystencjalnej stoi na rozdrożu pomiędzy wolnością i dowolnością. I nawet jeśli umarły wszelkie nadrzędne kryteria sztuki, poznania, etyki, to wtedy świat może okazać się tym, czym sami go uczynimy.


Bibliografia:
„Język Polski w Szkole Średniej”, 1997/1998, nr 4;
Kluba Agnieszka,Czy ponowoczesności trzeba uczyć?, „Polonistyka” 1998/1, s.22
Kosecka Barbara, Piotrowska Anita, Kocalowski Wojciech, Panorama kina najnowszego 1980-1995.Leksykon, Kraków 1997;
Kwiatkowska-Ratajczak Maria, Świadectwo kryzysu?„ Polonistyka „ 1998/1,
Lewicki Arkadiusz, Sztuczne światy. Postmodernizm w filmie fabularnym, Wrocław 2007
Miczka. Tadeusz, Postmodernistyczne gry w kino. Gry w kino i gry o kino, w: Film-Sztuka kulturowych poszukiwań i odkryć, Studia filmoznawcze XVII, Wrocław 1996, s.59-90.
Niedyskretny urok kiczu.Problemy filmowej kultury popularnej., red.Gra zyna Stachówna, Kraków 1997,
Przylipiak Mirosława, Szyłak Jerzy, Kino najnowsze, Kraków 1999

[1] Por . Kosecka Barbara, Piotrowska Anita, Kocałowski Wojciech: Panorama kina najnowszego, 1980-1995, Kraków 1997
[2] cyt,za T.Miczka, Postmodernistyczne gry w kino. Gry w kino i gry o kino, w: Film-Sztuka kulturowych poszukiwań i odkryć, Studia filmoznawcze XVII, Wrocław 1996, s.63.
[3] por. ”Język Polski w Szkole Średniej”, 1997/1998, nr 4,str.10,12
[4] patrz, Atkadiusz Lewicki, Sztuczne światy.Postmodernizm w filmie fabularnym, Wrocław 2007, s.68-69
[5] tamże, s.82-89
[6] por.Paweł Piejko, Film umiera?, http://esencja.pl/film/publcystyka/tekst.html?id=2005
[7] tamże.
[8] Arkadiusz Lewicki, op.cit.s.162
[9] Arkadiusz Lewicki, Sztuczne światy. Postmodernizm w filmie fabularnym, Wrocław 2007, s.153
[10] Arkadiusz Lewicki, op.cit, s.119-120
[11] por.Agnieszka Kluba:Czy ponowoczesności trzeba uczyć?, „Polonistyka” 1998/1, s.22
[12] por.Arkadiusz :Lewicki, op.cit. s.158, 159
[13] por.Przylipiak Mirosława, Szyłak Jerzy, Kino najnowsze, Kraków 1999,
[14] patrz.Arkadiusz Lewicki, op.cit.,s.103
[15] por. Grażyna Stachówna, Jedynie serce matki...Melodramat macierzyński według Pedra Almodovara, W:Niedyskretny urok kiczu.Problemy filmowej kultury popularnej., red.Gra zyna Stachówna, Kraków 1997, s.41
[16] por: Iwona Kolasińska: Zęby wampira-dyskretny urok pożądania, W; Niedyskretny urok kiczu, Problemy filmowej kultury popularnej, op.cit.,s.53,
[17] .por. Arkadiusz Lewicki, op.cit.s.159-160,
[18] por. Arkadiusz Lewicki, op.cit.s.218-219,
[19] cyt za .Maria Kwiatkowska-Ratajczak, Świadectwo kryzysu?„ Polonistyka „ 1998/1, s.14

 
« poprzedni artykuł

Gimnazjum

strona www Gimnazjum Dwujęzycznego nr 18 w Rybniku:

g18.rybnik.pl

Zamów biuletyn






Logowanie






Hasło?